Υδροκίνηση
Ζωτικής σημασίας για τη ζωή των κατοίκων του χωριού μας υπήρξε το συγκρότημα υδροκίνησης που αποτελείτο από το μύλο, τα μαντάνια, την ντριστέλα και την κορδέλα (πριόνι), το οποίο συγκρότημα βρίσκεται επί της όχθης του ποταμού Παμίσου μέσα σε βαθύσκια πλατάνια, κοντά στη θέση Σκάλα και είναι ιδιοκτησίας του ιερού ναού του Αγίου Δημητρίου, δηλαδή «βακούφιο».
Το συγκρότημα κινούνταν με υδροστατική δύναμη και το νερό μεταφερόταν εκεί με αυλάκι, από απόσταση περίπου 800 μέτρων. Η χωροταξική κατανομή των εργαστηρίων ήταν κλιμακωτή, ώστε το νερό να μπορεί να διατρέχει τη διαδρομή ανάμεσά τους, καθώς απαιτείται μία υψομετρική διαφορά περίπου 6 έως 8 μέτρων ενδιάμεσα.
Το συγκρότημα υδροκίνησης γνώρισε στο παρελθόν μεγάλες δόξες. Ο μύλος κυρίως κατά την περίοδο του καλοκαιριού και του φθινοπώρου, όταν γινόταν η συγκομιδή και η αποξήρανση των δημητριακών, (σταριού και καλαμποκιού). Η ντριστέλα στο τέλος της άνοιξης, όταν έβγαζαν τα βαριά χειμωνιάτικα σκεπάσματα και στρωσίδια, τα οποία έπρεπε να πλυθούν και να φυλαχτούν για την επόμενη περίοδο. Τα μαντάνια επίσης κατά την περίοδο της άνοιξης, αφού τότε τελείωναν οι εργασίες ύφανσης που συνήθως γίνονταν τις νύχτες του χειμώνα, οι οποίες νύχτες είναι μεγάλης διάρκειας. Τέλος, η κορδέλα λειτουργούσε καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους, αρκεί οι καιρικές συνθήκες να το επέτρεπαν.
Το συγκρότημα αυτό το λειτουργούσε – πάντα με υπενοικίαση – η οικογένεια Βάϊου Γκαραβέλα.
Κατά το χρόνο που γίνονταν οι εργασίες (άλεσμα, πλύσιμο ή γένωμα), δινόταν η δυνατότητα στους παρευρισκόμενους να ανταλλάξουν τα νέα του χωριού, να συζητήσουν μεταξύ τους, να στείλουν και να λάβουν χαιρετίσματα, να κάνουν ακόμα και προξενιά. Ήταν, δηλαδή, ο μύλος στα χρόνια εκείνα ένα είδος σημερινού εντευκτηρίου,θα μπορούσαμε να πούμε.
Το παραπάνω συγκρότημα θα μπορούσε σήμερα να οργανωθεί και να χρησιμοποιηθεί ως "μουσείο υδροκίνησης", αποτελώντας ένα επισκέψιμο χώρο, τόσο για τους Οξυώτες όσο και για τους κατοίκους της ευρύτερης περιοχής, ιδιαίτερα δε των μαθητών των σχολείων.
Εκτός του μύλου αυτού, υπήρχαν ακόμα τρεις νερόμυλοι κατά μήκος του Πάμισου ποταμού, οι οποίοι αποτελούν αψευδείς μάρτυρες του υψηλού πληθυσμιακού δείκτη του χωριού για τα χρόνια εκείνα:
· Οι μύλοι στα Βαγένια: Ο ένας ήταν βακούφιος - ανήκε στον ιερό ναό του Αγίου Δημητρίου - και για αρκετά χρόνια τον λειτουργούσε, με ενοίκιο, η οικογένεια του Γιάννη Πάνου. Ο δεύτερος ήταν ιδιωτικός και ανήκε στην οικογένεια Λάμπρου Μαγαλιού - γνωστός και ως μύλος της Μαγαλίνας - και λειτουργεί ακόμα.
· Ο μύλος στη Μεσορράχη: Ήταν ιδιωτικός και ανήκε στην οικογένεια Ηλία Σερίφη.
Ο μύλος
Ήταν το πρώτο εργαστήρι στη σειρά του υδροκίνητου συγκροτήματος και ήταν πετρόχτιστο, με στέγη σκεπασμένη από σχιστολιθικές πλάκες. Αποτελούνταν από δυο δωμάτια. Το δωμάτιο στο οποίο διέμενε ο μυλωνάς και αυτό όπου η εγκατάσταση των… περισσότερα
Το μαντάνι
Βρισκόταν λίγα μέτρα πιο πέρα από το μύλο και ήταν κατασκευασμένο εξολοκλήρου από ξύλο. Η λειτουργία του βασιζόταν στην περιστροφική κίνηση του εκκεντροφόρου, ο οποίος έθετε τα σφυριά σε παλινδρομική κίνηση τεσσάρων χρόνων. Στην άκρη… περισσότερα
Η ντριστέλα ή νεροτριβή
Ήταν το επόμενο στη σειρά κατασκεύασμα, μετά το μύλο και τα μαντάνια, και αυτό ξύλινης κατασκευής. Αποτελείτο από ένα μεγάλο ξύλινο κάδο σε σχήμα κώνου, ο οποίος συναρμολογούνταν από σφιχτοδεμένες μεταξύ τους πλανισμένες σανίδες σε σχήμα… περισσότερα
Η κορδέλα ή νεροπρίονο
Η τέταρτη και τελευταία εγκατάσταση του υδροκίνητου συγκροτήματος ήταν η κορδέλα. Στεγαζόταν σε ξύλινο κτίριο και εκτός από την πριονοκορδέλα είχε και πλάνη, τα οποία περιστρέφονταν με τη βοήθεια της φτερωτής και ιμάντα μετάδοσης… περισσότερα
